Μην κλαις... ούρλιαξε*

Περπάτησα

Αντίθετα απ’ το ρεύμα

κι εκείνο πείσμωσε

και μου αντιστεκότανε με λύσσα

Στράφηκα

Ανάποδα από τον άνεμο

Ο ούριος γίνηκε πρόσθιος

και μ’ έσπρωχνε πίσω.

Και σαν σήμερα

όρθωσα το σώμα κι είπα "εμπρός"

με την πλάτη κολλημένη στον τοίχο

με το κεφάλι να γυρίζει γύρω γύρω

στον άκαμπτο λαιμό μου

σα σβούρα με γραμμένες τις επιλογές μου

παντού ίδιες

άρα προσταγές.

Το ρεύμα με παγίδευσε

στη σταθερότητα της απόφασης

"δώστα όλα": προσταγή Νο 1

Ο άνεμος με στρίμωξε

στην αβεβαιότητα του διαφορετικού

"δώσε κι άλλα": προσταγή Νο 2

Η καταιγίδα με εγκλώβισε

στη μέγκενη του ασφαλούς

"δώσε κι αυτά": προσταγή Νο 3

Η παλίρροια με τύφλωσε

να μη δω το φρούδο

"δώσε και τούτα": προσταγή Νο 4

Η βροχή με έγδυσε

από τη θέλησή μου

"δώσε περισσότερα": προσταγή Νο 5

Η φουρτούνα με τράβηξε

μακριά από το προφανές

"δώσε ό,τι κι αν σου 'χει απομείνει": προσταγή Νο 6

Κινήθηκα με δύναμη

να ρίξω κάτω το κάστρο της υποταγής

και της συνείδησης

πως ανάμεσα στο δούναι και το λαβείν

βασιλεύει το πρώτο.

Προς το παρόν.

Ένα βήμα μόνο κατάφερα

η απόσταση μικρότατη

η δύναμη τεράστια

συμπυκνωμένη θέληση αιώνων

για το αδιανόητο.

"Αρχή το ήμισυ του παντός"

και "Τέλος το άπαν του σκοπού"

που απέβη άκαρπος

φυλακισμένος σε χέρια τεράτων.

*Τίτλος δανεισμένος από το ομότιτλο βιβλίο της Ελιάν Περασσό 

Η φλόγα της παρουσίας

Ξύπνησα "κενή περιεχομένου" όπως κάθε πρωί τους τελευταίους μήνες. Ο επεξεργαστής, καλά κρυμμένος μέσα στα ακίνητα ακόμη μόρια του εγκεφάλου μου, μην έχοντας καν ξυπνήσει, παρέμενε αδρανής, σχεδόν άφαντος, δεν είχε ακόμη πάρει μπροστά. Άλλη μια λευκή σελίδα ξεκινούσε. Άλλη μια μέρα δηλαδή. Για να δούμε πώς θα γέμιζε. Αν γέμιζε. Για να δούμε τί θα ήταν αυτό που θα έδινε το έναυσμα της πρώτης μέρας της υπόλοιπης ζωής μου. Ελπίζοντας σε καινούργιο υλικό, κανούργιες σκέψεις, πράξεις, αποφάσεις.

Το μόνο που λειτουργούσε ήταν οι κινήσεις. Ήλπιζα πως - ως άλλος πίθηκος κάποτε κάπου στην Αφρική - θα βαριόμουν να είμαι στα τέσσερα και θα σηκωνόμουν όρθια εντόνως όμως προβληματισμένη τί θα έκανα τα "άκρα" που περίσσευαν και που χάριν συντομίας έχουν ονομαστεί "χέρια". Το σώμα όμως ξέρει. Κι έτσι ξεκίνησα με αυτό που τους τελευταίους αιώνες δίνει περιεχόμενο στο ιδιότυπο "σύνολο σωματιδίων" που το λέμε μυαλό. Ξεκίνησα με το μόνο που κάθε πρωί μπαίνει αυτομάτως σε εφαρμογή: το δίπολο "νερό στο πρόσωπο - προετοιμασία του καφέ".
Και βεβαίως όπως όλα στη ζωή, το ένα φέρνει το άλλο και σε λίγα λεπτά το θεσπέσιο ρόφημα άχνιζε μπροστά μου. Αντιμετωπίζοντας ωστόσο το φοβερό δίλημμα αν το κερί που θα ανάψω θα είχε οσμή βανίλιας ή κανέλας στάθηκα για λίγο αναποφάσιστη και αδύναμη μπροστά στη διαπίστωση "ουπς… κατευθείαν στα βαθιά, κατευθείαν στα δύσκολα".
Η πρώτη λοιπόν σημαντική απόφαση της ημέρας.
And so this is cinnamon.
Λένε πως η κανέλα απορροφά καλύτερα τη δυσάρεστη οσμή του τσιγάρου. Δεν έχω πεισθεί αλλά έπρεπε σύντομα να βρω κάτι, οτιδήποτε, για να πάρω "μπροστά". Και θα του έδινα την μεγαλοπρεπή πλην ψεύτικη ονομασία: απόφαση.

Πάμε…
Καφές, κερί, τσιγάρο.
Το άναψα λοιπόν, το κερί, όχι ακόμη το τσιγάρο, και βρέθηκα για μια ακόμη φορά να υλοποιώ την καθημερινή χορογραφία των μηχανικών κινήσεων από εδώ κι από εκεί, δήθεν το ένα και δήθεν το άλλο μέσα στον περιορισμένο διαθέσιμο χώρο της μικροσκοπικής μου κουζίνας.
Κι ενώ όλα αυτά τα άκρως συνηθισμένα αλλά καθόλου συνειδητοποιημένα μικρά γεγονότα λάβαιναν χώρα, κοντοστάθηκα. Πρόσεξα πως η φλόγα του κεριού ήταν ιδιαιτέρως κινητική. Το κοιμισμένο ακόμη περιεχόμενο του εγκεφάλου μου, σαν σε παραίσθηση, δεν έβλεπε μια φλόγα, κάτι που μόνο η γνώση - ως εμπειρία - ήξερε πως ήταν, αλλά έβλεπε μια γλώσσα. Δηλαδή έβλεπα τη φλόγα αλλά άκουγα τη γλώσσα της. Ιδιότυπη και εκφραζόμενη με περίεργους αλληλοσυμπλεκόμενους και αυξομειούμενους σε όγκο και ένταση φθόγγους. Τώρα αυτή θέλει κάτι να μου πει; Μια ιστορία να μου διηγηθεί ή μια άκαρπη προσπάθεια να με νουθετήσει;

Κάθισα στην καρέκλα μου, ο καφές άχνιζε ακόμη παρότι ήδη είχα "πάρει την παρθενιά του" και περίμενε υπομονετικά στο φλιτζάνι μου, πιστό διαθέσιμο καθημερινό καύσιμο, να τον αποτελειώσω. Το άχνισμά του μπλέκονταν με το άχνισμα της φλόγας, σχηματίζοντας άλλα ακατάληπτα σύμβολα αλλά όσο τα δευτερόλεπτα μείωναν απειλητικά τον ημερήσιο χρόνο και το κερί έλιωνε για χάρη μου άρχισα ν' αποκρυπτογραφώ τα κωδικοποιημένα κυριολεκτικά σήματα καπνού.
Για μια ακόμη φορά η ηρωίδα μου, χρησιμοποιώντας νέα γλώσσα, τη γλώσσα της φλόγας αυτή τη φορά, στην προσπάθειά της να με αφυπνίσει δια του αιφνιδιασμού, μου μιλούσε.
Παραπονιόταν και γκρίνιαζε επειδή - λέει - την έχω εγκαταλείψει στην τύχη της. Όχι πως δεν της άρεσε να παίρνει πρωτοβουλίες αλλά ήθελε - πάλι λέει - να αποσπάσει από εμένα την υπόσχεση πως εφόσον της έχω γυρίσει την πλάτη δεν θα χρησιμοποιούσα το φρικαλέο όπλο, που δεν είχε χειρότερο, και που το λέμε - εμείς οι ανθρώποι - delete, προκειμένου να την ξεκάνω.
Ήθελα να της πω ότι αυτό δεν ήταν δυνατόν αφού ήδη είχε φροντίσει πανηγυρικά δια των δαχτύλων μου και των σκέψεών μου να πάρει σάρκα και οστά, καταγεγραμμένα αμφότερα στο ψηφιακό χαρτί μου. Ήδη υπήρχε. Ήδη είχε κατακτήσει μια περίοπτη θέση στη ζωή μου. Κι εκείνο που αυτή τη συγκεκριμένη στιγμή παρακαλούσα ήταν να έρθει η δική της σειρά να "φροντίσει" εμένα. Να μπει στη σκέψη μου και ν' αφαιρέσει τα κακώς κείμενα. Να χωθεί μέσα σε αυτήν κι όπου έβρισκε κενό να "φύτευε" πιο αρεστά σε μένα γεγονότα/συναισθήματα/σκέψεις. Ήξερα κι εγώ κι αυτή πως αυτός ο τρόπος αλληλεπίδρασης δεν είχε ακόμη εφευρεθεί κι ίσως ποτέ δεν θα έπαιρνε το δρόμο της αυτή η μετάλλαξη. Δεν με άφηνε όμως να μιλήσω.

Καθώς το θολό τοπίο της μη εντελώς αφυπνισμένης ακόμη συνείδησής μου ξεκαθάριζε, καταλάβαινα όλο και καλύτερα πως μου έλεγε κι άλλα πράγματα εκτός από παράπονα. Ξεχώριζα ανθρώπινα μικροσυστήματα νοημάτων - που τα λέμε εν συντομία "λέξεις". Η απαλή αύρα της παρουσίας των παλλόμενων μορίων σκόνης και αέρα μέσα στην ατμόσφαιρα της κουζίνας μου, υποβοηθούμενα από την επιθετικότητα του ανοικτού απορροφητήρα, μου θύμιζαν με πιο παραδοσιακό τρόπο σκέψεις που είχα κάνει παλιότερα, αισθήματα που είχαν κατακλύσει το είναι μου μήνες πριν, ενέργειες που έκανα και για τις οποίες μετάνιωσα πικρά, αποφάσεις που δεν πήρα των οποίων η περίοδος χάριτος/αναμονής είχε περάσει άκαρπη κι η ημερομηνία λήξης τους είχε ήδη παρέλθει ανεπιστρεπτί. Τα μικροσκοπικά σωματίδια που αποτελούν το ατμοσφαιρικό μικροσύνολο του χώρου που βρισκόμουν, στην προσπάθειά τους να σωθούν από τη λαίλαπα ενός μοτέρ που προσπαθούσε να τα εξαφανίζει, περιφέρονταν ταχύτατα κι ακατάστατα μετασχηματιζόμενα σε αέρια μορφή κι έδιναν στη φλόγα του κεριού-με-οσμή-κανέλα ιδιόμορφα σχήματα κάθετα και οριζόντια, κυκλικά κι ευθύγραμμα. Ναι, άρχισε να μου τα θυμίζει ένα ένα. Πράξεις/σκέψεις/απορίες, στοιχεία με τα οποία της είχα δώσει υπόσταση, κομμάτια παζλ ενός "περιβάλλοντος" που πάσχιζε να ολοκληρωθεί.
Π.χ. Εκείνα τα απογεύματα που την έβαλα να κοντοστοσταθεί μπροστά σ' ένα φωτεινό ανοιχτό παράθυρο για να δει τί υπάρχει εκεί κι αυτό την τράβηξε και την ζεμάτισε σαν πεταλούδα που της καίει η φωτιά τα φτερά, η φλόγα ήταν καρφωμένη ανατολικά. Τις μέρες που αδημονούσε για το "νέο" κι "ελκυστικό" που αυτές θα της έφερναν, η φλόγα ήταν καρφωμένη βόρεια, στις γραμμές του τραίνου όπου πάνω στις ράγες τους με τυμπανοκρουσίες ερχόταν αυτό. Η φλόγα τότε μιλούσε λόγια σοφά κι έδειχνε την κατεύθυνση, ως ομιλούσα πυξίδα ζητούσε την προσοχή της στην ομορφιά που θα εμφανιζόταν στη ζωή της. Κι εγώ ζήλεψα και θέλησα να πάρω τη θέση της. Μου θύμισε ακόμη εκείνο το βράδυ που εγώ έφυγα μακριά από επικίνδυνα μονοπάτια μη γνωρίζοντας σε ποιές τραγικές λεωφόρους θλίψης θα περιφερόμουν αργότερα. Τότε η φλόγα ήταν καρφωμένη νότια. Κι όταν για μήνες ολόκληρους πάλευα ν' ανακαλύψω πού ήταν η αλήθεια και πού η υπερβολή (δεν λέω ψέμα γιατί δεν μου αξίζει) κι εκείνη χαιρέκακα απλώς κοιτούσε, η φλόγα είχε καρφωθεί στη δύση. Αλλά είχα ήδη αποπροσανατολιστεί από τον κυκεώνα των ταραγμένων αποκαλύψεων, είχα ήδη δοκιμαστεί από τις έλλογες απειλές, είχα ήδη φοβηθεί τις συνέπειες και είχα χάσει τα σημεία του ορίζοντα.

Ο καφές τελείωνε, η υγρή κανέλα λίγο ακόμη και θα χυνόταν στο πιατάκι που την χώριζε από το ευαίσθητο υλικό του πάγκου της κουζίνας μου. Σιγά σιγά η προσπάθεια της ηρωίδας μου μετατρεπόταν σε ακατάληπτο βουητό. Ο επεξεργαστής μου ήδη είχε πάρει μπροστά, τα ηλεκτρόνια της ύπαρξής μου άρχιζαν για μια ακόμη φορά τον ξέφρενο χορό τους μέσα στα ενδότερα του ανθεκτικού ακόμη αλλά παραιτημένου σαρκίου μου. Κι επιτέλους ήρθε η στιγμή που θα έπαιρνα τη δεύτερη σημαντική απόφαση της ημέρας. Να τελειώνω με τις παρλαπίπες και να ετοιμαστώ για δουλειά. Της υποσχέθηκα πως θα τη φροντίσω καλύτερα, πως θα επιστρατεύσω ίδιες δυνάμεις για να δημιουργήσω μια ιστορία ακόμη, έναν λόγο ύπαρξης ακόμη. Και συνειδητοποιώντας την απόλυτη εξάρτησή της από εμένα - κι ας αυθαδίαζε αυτή ισχυριζόμενη πως μπορεί να κάνει κουμάντο μόνη  της τον εαυτό της - έκανα ένα "φού" και της έκλεισα το στόμα.
Προς ώρας.
Είδες; της είπα. Φύσηξα κι έσβησες.
Και καθώς η μικρή λιμνούλα άρχισε να συρρικνώνεται και να σχηματίζει τη μία κρούστα μετά την άλλη, στερεοποιούμενη από πάνω προς τα κάτω εγκατέλειψα τον γόνιμο διάλογό μας προκειμένου να πάρω την τρίτη σημαντική απόφαση της ημέρας. Να τα βάλω για μια ακόμη φορά με το σύστημα. Εγώ, μια σκατούλα, μια χεσά άνθρωπος, ένα μυαλό χειμώνα-καλοκαίρι έπρεπε για ένα ακόμη χρονικό διάστημα μιας μέρας να σταθώ στη μέση του ρίγκ προσπαθώντας ν' αποφύγω τα χτυπήματα.
Αν κατάφερνα να ρίξω κι εγώ καμιά γροθιά κέρδος θα ήταν.
Οι επόμενες αποφάσεις - σημαντικές ή όχι - μπορούσαν να περιμένουν.

"Απόσταγμα" σκέψεων...

Dale Frank: Eyes seeing the back of the head neurons firing regret, 2008. Gow Langsford Gallery in Auckland City.

Πρώτη ύλη και "απόσταγμα"
Παρακολουθείστε πώς "βγαίνει" το κρασί, το τσίπουρο, η μπύρα.
Μάθετε πώς δημιουργείται ένα άρωμα. Όχι πώς "φτιάχνεται". Αυτό είναι τεχνικό θέμα.

Και μετά...
Αντικαταστήστε τα σταφύλια με τις επιθυμίες σας.
Βάλτε στη θέση των στέμφυλων τη ζωή σας.
Τοποθετείστε αντί για κριθάρι τα όνειρά σας.
Αφήστε στο έλαιο (ή και στο έλεος) της καρδιάς τα αισθήματά σας.

Δηλητήριο και βάλσαμο
Προσπεράστε τις "μπελαντόνες", μην ξεγελαστείτε από το όμορφο όνομά τους, αρνηθείτε το δηλητήριό τους, αφήστε την βιομηχανία να το κάνει φάρμακο για εμπορικούς σκοπούς.
Διαλέξτε βάλσαμο, αφήστε το να ξεκουραστεί στον χυμό της ελιάς, να λιώσει για χατίρι σας.

Έπειτα...
Αλείψτε με αυτό τις πληγές της ψυχής σας. Θα γιατρευτούν αλλά θα φυλακίσουν μέσα τους αυτό που τις δημιούργησε. Δεν θα πονούν αλλά θα είναι εκεί. Γιατρεμένες πια θα έχουν γίνει όμως κομμάτι της ύπαρξής σας. Και τα σημάδια τους θα γνωρίζουν καλά αυτό που προηγήθηκε.

Και τότε... Θα μείνει το απόσταγμα μιάς επίπονης πολλές φορές διαδικασίας που το λέμε εν συντομία "μνήμη".
Θα μείνει όμως κι ένα υπόλοιπο - ως άχρηστο υλικό - που το λέμε εν συντομία "λήθη".

Κι όμως...
Τα σπουδαία βρίσκονται ακριβώς εκεί: στον σκουπιδοτενεκέ των υποτιθέμενων άχρηστων πια υλικών τα οποία, αφού έκαναν τη ζόρικη δουλειά, μας αφήνουν με την εντύπωση ή/και την ψευδαίσθηση πως είμαστε αυτό που έμεινε, δηλαδή "αυτό που μας αρέσει".
Αυτό ακριβώς "θυμόμαστε" και με αυτό συνεχίζουμε τη ζωή μας και μετά ξανά απόσταξη, ζύμωση, εκχύλιση, ξανά χρησιμοποιημένα υλικά στον κάλαθο των αχρήστων, δηλαδή ξανά η λήθη για να ξεπεταχτεί μέσα από αυτήν η μνήμη, μεγαλοπρεπής.
Άρα...
...άνθρωπος ή κοινωνία ή λαός που καταφέρνει να ανακυκλώσει αυτά που περίσσεψαν μετά τη χρήση για την οποία προορίζονταν, είναι ένας τυχερός άνθρωπος ή κοινωνία ή λαός. Με άλλα λόγια έτσι προκύπτει ένα έξυπνο και σκεπτόμενο άτομο, μέλος μιάς δημιουργικής κοινωνίας, μέρος ενός αγωνιστή λαού/συνόλου που έχει καταλάβει πως τίποτα δεν πάει χαμένο και τίποτα δεν είναι "για πέταμα". Και τότε οι άνθρωποι θα ζήσουν καλύτερα αφού στην κοινωνία θα υπάρχει αρμονία κι αυτός ο λαός θα απολαμβάνει εκείνα για τα οποία κοπίασε.

Μνήμη και Χρόνος
Υπάρχουν φορές που ανοίγουμε ένα βιβλίο κι ενώ το έχουμε διαβάσει πολλά χρόνια πριν, διαπιστώνουμε πως δεν θυμόμαστε απολύτως τίποτε από αυτό. Ίσως απορούμε γιατί το έχουμε ξεχάσει. Ανεξάρτητα από το γεγονός αν μας άρεσε ή όχι. Μπορεί ν' αμφιβάλλουμε κιόλας για το αν πράγματι το έχουμε διαβάσει. Και ξεκινάμε το ταξίδι της ανάγνωσης ξανά... Στην πορεία ανακαλύπτουμε ότι μέσα στις σελίδες του βιβλίου αυτού βρισκόμαστε εμείς! Ολόκληρες φράσεις τις έχουμε πει. Γεγονότα μοιάζουν να τα έχουμε βιώσει αυτούσια. Συναισθήματα ξεχειλίζουν ακριβώς σαν από τη δική μας καρδιά. Σκέψεις ξεπηδούν που είμασταν σίγουροι ότι είναι προϊόν του δικού μας μυαλού. Το βιβλίο όμως προϋπήρχε. Και σίγουρα δεν το γράψαμε εμείς. Δηλαδή αυτό ή καλύτερα ΚΑΙ αυτό βοήθησε στη διαμόρφωση της ύπαρξής μας, συνετέλεσε σε μεγάλο βαθμό στη δημιουργία αυτού που τελικά γίναμε.
Το ίδιο μπορεί να συμβαίνει και με κινηματογραφικές ταινίες που ξαναβλέπουμε μετά από χρόνια ή θεατρικά έργα ακόμα και ποιήματα ή τραγούδια.
Νομίζουμε πως πίσω απ' όλα βρισκόμαστε εμείς. Ότι γράφτηκαν, ειπώθηκαν, απαγγέλθηκαν, τραγουδήθηκαν για μας. Ή ακόμη ακόμη νιώθουμε "σαν να" τα γράψαμε, είπαμε, απαγγείλαμε, τραγουδήσαμε εμείς.
Κι όμως... κάποιος άλλος έκανε ΓΙΑ ΜΑΣ τη δύσκολη δουλειά. Αλλά το έχουμε "ξεχάσει".
Οι ψυχολόγοι θα το έλεγαν "απωθήσει". Δεν ξέρω τί είναι σωστό γιατί εγώ δεν είμαι ψυχολόγος. Εκείνο που ξέρω είναι πως εμείς είμαστε μόνοι υπεύθυνοι που το αφήσαμε στη φθορά του χρόνου, εκείνο όμως μας εκδικήθηκε κι έκανε τη δουλειά του.

Αυτή η διαδικασία που τη λέμε λήθη πολλές φορές αποτελεί μια δημιουργική διαδικασία, κάτι σαν φίλτρο ώστε να μας μένουνε εφόδια κι ορμές για παραπέρα. Άλλες φορές είναι βάλσαμο για την ψυχή μας αφού μαζί με τα "περιττά" φεύγουν και τα "οδυνηρά" που ρέουν σαν δηλητήριο στις φλέβες μας ώστε ο εγκέφαλος τις μόνες εντολές που μπορεί να δώσει είναι να δεθούν τα χέρια μας, να καρφωθούν τα πόδια μας, να σφαλίσουν τα μάτια μας, να σωπάσουν τα χείλη μας, να βουλώσει η μύτη μας και οι πόροι του δέρματός μας να σταματήσουν την ευεργετική αλληλεπίδραση με το εξωτερικό περιβάλλον.
Εκεί ακριβώς καραδοκεί η πιο ύπουλη εντολή: να σταματήσει και η σκέψη μας.
Κι εκεί ακριβώς υπάρχει η πιθανότητα να βρεθούμε στο σημείο χωρίς επιστροφή: στο τίποτα.
Αλλά εκεί ακριβώς παραφυλάει η μνήμη που αντιστέκεται και μας προστατεύει και αυτή με τη σειρά της. Σε αυτό το αέναο παιχνίδι της μνήμης με το αντίθετό της, σε αυτήν την ευεργετική εναλλαγή της λήθης με το συμπλήρωμά της βρίσκεται η ουσία της πορείας μας στη ζωή.

Και τελικά...
...έρχεται η στιγμή που ανακαλύπτουμε ότι δεν είναι ο χρόνος, ως πανδαμάτωρ, που όλα τα δαμάζει, τα απαλύνει, τα στρογγυλεύει και μας βοηθάει να ξεχνάμε ώστε να επουλώνονται πληγές και να λιγοστεύει ο πόνος. Είναι η μνήμη, ως ικανότητα, που φέρνει στο προσκήνιο το γεγονός ότι ξεπεράσαμε δυσάρεστες καταστάσεις στο παρελθόν. 

Άρα...
...είναι επειδή θυμόμαστε κι επειδή αποκτούμε σιγά σιγά το "know how to solve our problems". Κάτι σαν "κι αυτό θα περάσει όπως και τόσα άλλα". 

Όμως...
...μερικές φορές "κάποιο από αυτά" δεν θέλουμε να μπει στο σωρό των "τόσων άλλων" και να περάσει, "κάποιο από αυτά" θέλουμε να το θυμόμαστε - κι ας πονάει - αφού τα οφέλη του είναι τελικά πολλαπλάσια. 

Οι παραπάνω σκέψεις μου  - περί λήθης, χρόνου και μνήμης - αφορούν προβλήματα καρδιάς, προσωπικές απώλειες ή δύσκολες καταστάσεις που βιώνουμε ως άτομα. Όταν όμως αυτή η διεργασία μεταφέρεται - αλλά ως παθογένεια και κατόπιν ως αδράνεια κι αποδοχή - στα κοινωνικά προβλήματα, σε σημείο που να γίνει κύριο χαρακτηριστικό μιάς κοινωνίας τότε ...φασκελοκουκούλωστα. 

Και κάτι σαν ...συμπέρασμα
"Πολιτισμός/Παιδεία είναι αυτό που μένει μόλις ξεχάσουμε όλα όσα μάθαμε".
Η πατρότητα της ρήσης αυτής αμφισβητείται. Ουδόλως με απασχολεί. Δεν είναι εικασία, είναι αξίωμα κατά τη γνώμη μου αποδειχθέν παντοιοτρόπως.
Αλλά ίσως επιπλέον... 
...η Μνήμη να είναι τελικά αυτό που μένει μόλις ξεχάσουμε όλα όσα μάθαμε.
ή αλλιώς...
...Μνήμη να είναι αυτό που μένει στην καρδιά όταν το μυαλό ξεχνά. 

Γιατί...
Όσα ξεχνάει το μυαλό δεν τα ξεχνάει η καρδιά
Κι αν καταφέρεις να ξεφύγεις κι από αυτήν
έρχεται το σώμα να σου θυμίσει πανηγυρικά
ότι από αυτό δεν μπορείς τελικά να γλιτώσεις.
Γιατί το σώμα ούτε θυμάται, ούτε ξεχνά. Το σώμα ΞΕΡΕΙ. 

Eternal Sunshine Of A Spotless Mind.  
Ευχαριστώ τον Μάρκο Τοράνη για το παρακάτω βίντεο.

https://www.youtube.com/watch?v=PaI1sLqFOuE

Change your heart, look around you
Change your heart, it will astound you
I need your loving like the sunshine

And everybody's gotta learn sometime
Everybody's gotta learn sometime

Change your heart, look around you
Change your heart, it will astound you
I need your loving like the sunshine

And everybody's gotta learn sometime
Everybody's gotta learn sometime

I need your loving
I need your loving

Everybody's gotta learn sometime